ASSEDELHaiti, "Antillerin incisi", yıllardır çok güçlü bir siyasi istikrarsızlıkla karşı karşıya. Başkenti Port-au-Prince, her gün öldüren, kaçıran, tecavüz eden ve ülkede bir terör iklimi yaratan çetelerin elinde. Parlamento işlemiyor, son devlet başkanı Jovenel Moïse evinde suikasta kurban gitti ve aşırı silahlı haydutlar karşısında yetersiz donanıma sahip olan polis çaresiz [1]. Orada yaşayanlar, şehri çetelerden korunan bölgeler ve asla yaklaşılmaması gereken bölgeler olarak ikiye bölen haritalar hazırlamış durumda. En küçük bir hata ölümcül olabilir: şehrin %60'ından fazlası, erkekleri, kadınları ve çocukları soğukkanlılıkla öldürmekten çekinmeyen silahlı gruplarca kontrol ediliyor [2]. Nüfusun neredeyse yarısı kıtlık çekiyor ve Kolera adaya geri döndü [3]. Başka bir deyişle, Haiti bugün tarihinin en büyük krizlerinden biriyle karşı karşıya. ASSEDEL, Karayipler'deki bu topraklarda işlenen (çok sayıdaki) insan hakları ihlalini ve BM ile uzmanların öne sürdüğü çözümleri değerlendiriyor.
Haiti'de insan hakları durumu
Haiti'deki duruma ilişkin Bağımsız Uzman William O'Neill, Haiti'de "tüm insan hakları […] […] çiğneniyor" dedi [4]. BM ve Uluslararası Af Örgütü bunların bir listesini çıkardı:
- Ekim 2022'den bu yana Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (OHCHR) tarafından 2.800 cinayet tespit edildi [5];
- Ocak ve Ekim 2022 arasında 1.000'den fazla kişi çeteler tarafından kaçırıldı [6];
- Ekim 2022'de OHCHR, çetelerin tecavüzü ve diğer cinsel şiddet biçimlerini terör saçmanın ve nüfuzlarını genişletmenin bir yolu olarak kullandığını ortaya koyan bir rapor yayımladı. Ayrıca Haiti toplumunda sıklıkla ötekileştirilen ve dışlanan LGBTI+ topluluğunun üyeleri özellikle hedef alındı [7];
- Dünya Gıda Programı'na göre yaklaşık 4,7 milyon Haitili gıda krizi veya gıda acil durumu yaşıyor [8];
- Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk'e göre Haiti'de iki kişiden biri düzenli olarak içme suyuna erişemiyor [9];
- Basın özgürlüğü de ciddi biçimde tehdit altında. Adada faaliyet gösteren insan hakları savunucuları ve gazeteciler mesleklerini hayatları pahasına icra ediyor. Gazetecileri Koruma Komitesi'nin bildirdiğine göre Eylül 2022'de Cité Soleil'de soruşturma yürüten iki gazeteci öldürüldü ve cesetleri yakıldı [10];
- Çok sayıda Haitili sığınmacı ülkeyi deniz yoluyla terk etmek zorunda kaldı ve bu durum boğulma trajedilerine yol açtı. [11].
Bir insani müdahale gerçekleşecek
BM, şiddetin ötesinde, çetelerin ülke topraklarındaki cezasızlığından da yakınıyor. Bunun yanı sıra, son devlet başkanı Jovenel Moïse suikastı davası ilerlemiyor ve yargıçların güvensizliği bir sorun teşkil ediyor [12]. Bu dramatik durumla başa çıkmak için Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, geçen 2 Ekim'de Haiti'ye çok uluslu bir gücün gönderilmesine izin verdi [13]. Hedefler: çetelerden arınmış bölgelerde kamu kurumlarının hızlı ve kalıcı biçimde yeniden tesis edilmesi, yargı ve cezaevi sisteminin köklü biçimde reformdan geçirilmesi ve bu suçların faillerinin Haiti'de yargı önüne çıkarılması [14]. Silah ticaretini ve yasa dışı silah kaçakçılığını kökünden kazımak amacıyla sınır kontrollerini yoğunlaştırmak için uluslararası iş birliğinin güçlendirilmesi de hayati görülüyor [15]. Polis ve askerlerden oluşan bu çok uluslu güce Kenya liderlik edecek [16].
Yetersiz bir yanıt mı?
Kenya liderliğindeki çok uluslu güç uluslararası toplum için bir umut kaynağı olsa da, bazı uzmanlar barış gücü askerlerinin Port-au-Prince'te başarı şansı konusunda hâlâ çok kuşkucu. ASSEDEL, konuyla ilgili olarak Panthéon-Sorbonne Üniversitesi doçenti ve Haiti-Dominik İlişkileri Laboratuvarı'nın kurucusu Jean-Marie Théodat'nın görüşünü almak istedi.
Uzman, "Kenya çözümü ne yeterli ne de inandırıcı" diyor. "Yetersiz, çünkü birkaç nedenden dolayı. Öncelikle, 1.000 polis, Haiti başkentinde terör saçan, her biri onlarca üyeden oluşan 150 çeteyi dizginlemeye yetmeyecek; bu polisler, savaş cephaneliğine sahip kişilerle yüzleşecek silahlara sahip değil. Üstelik bir yıllık bir operasyon, ortamı yatıştırmak için yetersiz. BM'nin önceki misyonu 13 yıl sürdü ve sonucunu biliyoruz: barış gücü askerleri ayrılır ayrılmaz çeteler yeniden faaliyete geçti."
"İnandırıcı değil" ise Haitililerin kendilerini güvende hissetmediği anlamına geliyor. Coğrafi ve tarihsel yakınlık gibi açık nedenlerle bu dosyada inisiyatif alabilecek ve almaları gereken tüm ülkelerin (örneğin ABD, Fransa, Kanada, Brezilya vb.) geri çekilmesinin ardından Kenya, BM gücüne liderlik edecek elde kalan son aday olarak görünüyor. Kenya bunu önemli bir mali yardım karşılığında yapıyor. Haiti, ABD ile güvenilir bir müttefik arasında bir pazarlık kozu gibi görünüyor. ABD'nin Hint-Pasifik'te yeniden konumlanmaya çalıştığı bir dönemde Kenya stratejik bir dayanak noktası. Ayrıca Kenya'nın dünyada görev aldığı önceki istikrar ve ara bölge misyonları (Kosova, Sierra Leone, Somali) bu alanda sarsılmaz bir etkinliğe işaret etmiyor.
"Böyle bir misyonun inandırıcı olması için siyasi, ekonomik ve toplumsal ortamı arındıracak bir hukuki boyutla desteklenmesi gerekir. Çeteler, metropol bölgesinin hâkimi haline gelmiş ve dokunaçları taşra kentlerine de uzanan mafya ağlarının tezahürüdür. Yeni cumhuriyete yer açmak için Augeias'ın ahırlarını temizlemek gerekir. Kenya misyonu buna yardımcı olabilirse, bu bir mucize olurdu.".
Laurent Dubois, MSNBC için yazdığı makalede [17] BM'nin yanıtı konusunda daha iyimser değil. Ona göre Haiti'deki durumun iyileşmesi, daha ziyade ABD'nin daha açık bir göç politikası izlemesinden geçiyor. Tarihsel olarak Haitililer, Amerikan göç politikasından özellikle kötü muamele gördü. Karşılaştıkları dehşete rağmen nadiren mülteci statüsü aldılar [18]. Yalnızca Eylül 2021 ile Mayıs 2022 arasında Amerikan makamları, 25.000'den fazla Haiti kökenli kişiyi anavatanlarına sınır dışı etmelerine olanak tanıyan "Başlık 42" mekanizmasını defalarca kullandı [19]. Oysa daha açık bir göç politikası benimsenmesi, Haitililere kendi ülkelerinde çok sınırlı olan istihdam, güvenlik ve eğitim fırsatlarına erişim sağlayacaktır. Dış yardımın en etkili biçimi zaten göçmenlerin gönderdiği havalelerden gelmekte ve bunlar Haiti ailelerini ve topluluklarını doğrudan desteklemektedir. Düşünülenin aksine, birçok Haitili göçmen Amerika Birleşik Devletleri'nde para kazanıp ardından evine dönerek memleketine yatırım yapmayı tercih ediyor. Haiti ile Amerika Birleşik Devletleri arasında serbestçe seyahat etmelerine izin verilseydi bu olgu yayılırdı. Bu fırsat eksikliği, gençlerin silahlı gruplara katılımını besliyor ve insanları zor bir durumun içinde sıkışmış halde tutuyor [20]. Haiti'deki sorunların aciliyeti göz önüne alındığında, uzun vadeli kararlara ve politikalara vurgu yapmak paradoksal görünebilir. Ancak BM'nin 2004 ile 2017 arasındaki eylemlerinin etkisizliği ve yeni Kenya liderliğindeki çok uluslu güce ilişkin kaygılar göz önüne alındığında, Haiti halkının durumunu kökten dönüştürme konusunda gerçek bir şansı olan bir siyasi eylemi şimdiden hayal etmek gerekiyor. Amerika Birleşik Devletleri'nin daha açık bir göç politikası benimsemesi. Tarihsel olarak Haitililer, Amerikan göç politikasından özellikle kötü muamele gördü. Karşılaştıkları dehşete rağmen nadiren mülteci statüsü aldılar [18]. Yalnızca Eylül 2021 ile Mayıs 2022 arasında Amerikan makamları, 25.000'den fazla Haiti kökenli kişiyi anavatanlarına sınır dışı etmek için defalarca "Başlık 42" mekanizmasını kullandı [19]. Oysa daha açık bir göç politikası benimsenmesi, Haitililere kendi ülkelerinde çok sınırlı olan istihdam, güvenlik ve eğitim fırsatlarına erişim sağlayacaktır. Dış yardımın en etkili biçimi zaten göçmenlerin gönderdiği havalelerden gelmekte ve bunlar Haiti ailelerini ve topluluklarını doğrudan desteklemektedir. Düşünülenin aksine, birçok Haitili göçmen Amerika Birleşik Devletleri'nde para kazanıp ardından memleketine dönerek yatırım yapmayı tercih ediyor. Haiti ile Amerika Birleşik Devletleri arasında serbestçe seyahat etmelerine izin verilseydi bu olgu yayılırdı. Bu fırsat eksikliği, gençlerin silahlı gruplara katılımını besliyor ve insanları zor bir durumun içinde sıkışmış halde tutuyor [20]. Haiti'deki sorunların aciliyeti göz önüne alındığında, uzun vadeli kararlara ve politikalara vurgu yapmak paradoksal görünebilir. Ancak BM'nin 2004 ile 2017 arasındaki eylemlerinin etkisizliği ve yeni Kenya liderliğindeki çok uluslu güce ilişkin kaygılar göz önüne alındığında, Haiti halkının durumunu kökten dönüştürme konusunda gerçek bir şansı olan bir siyasi eylemi şimdiden hayal etmek gerekiyor.
assedel
[1] BBC (2022), “Haiti: Inside the capital city taken hostage by brutal gangs” https://www.bbc.com/news/world-latin-america-63707429
[2] BBC (2022); Le Monde (2023), “Le Kenya prend la tête de la future force en Haïti, à la demande des Etats-Unis” https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/10/02/le-kenya-prend-la-tete-de-la-future-force-en-haiti-a-la-demande-des-etats-unis_6192062_3212.html
[3] BBC (2022)
[4] ONU Info (2023), “La situation des droits humains en Haïti est dramatique, selon un expert” https://news.un.org/fr/story/2023/06/1136552
[5] Le Monde (2023), “Le Kenya prend la tête de la future force en Haïti, à la demande des Etats-Unis” https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/10/02/le-kenya-prend-la-tete-de-la-future-force-en-haiti-a-la-demande-des-etats-unis_6192062_3212.html
[6] BBC (2022)
[7] Amnesty International (2022), “Haiti: the human rights situation” https://www.amnesty.org/fr/location/americas/central-america-and-the-caribbean/haiti/report-haiti/
[8] age.
[9] ONU Info (2023), “La situation en Haïti est désespérée mais il est possible de renverser la donne, selon l’ONU” https://news.un.org/fr/story/2023/02/1132197
[10] Amnesty International (2022)
[11] age.
[12] Le Monde (2023), “Haïti : la situation de crise face aux violences, à l’impunité et à la corruption ” s’est encore aggravée “, selon l’ONU” https://www.lemonde.fr/international/article/2023/09/27/haiti-la-situation-de-crise-face-aux-violences-a-l-impunite-et-la-corruption-s-est-encore-aggravee-selon-l-onu_6191315_3210.html
[13] Le Monde (2023), “Le Kenya prend la tête de la future force en Haïti, à la demande des Etats-Unis” https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/10/02/le-kenya-prend-la-tete-de-la-future-force-en-haiti-a-la-demande-des-etats-unis_6192062_3212.html
[14] Le Monde (2023), “Haïti : la situation de crise face aux violences, à l’impunité et à la corruption ” s’est encore aggravée “, selon l’ONU”
[15] age.
[16] Le Monde (2023), “Kenya takes the lead of the future force in Haiti, at the request of the United States”.
[17] MSNBC (2023), “Haitians need an open door more than a military intervention”.
[18] age.
[19] Amnesty International (2022)
[20] MSNBC (2023)