ASSEDEL
Giriş: Avrupa Konseyi Nedir?
Avrupa Konseyi (AK), İkinci Dünya Savaşı’nın ardından 1949 yılında kurulan en eski Avrupa kuruluşu olup bugün 46 üyeye sahiptir. AB kurumlarıyla olan isim benzerliğinden kaynaklanan kafa karışıklığına rağmen Avrupa Konseyi, AB ile hiçbir bağı bulunmayan, tamamen bağımsız bir kuruluştur. Nitekim Birleşmiş Milletler (BM) tarafından 1948 yılında yayımlanan İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nden ilham alan Avrupa ülkeleri, Hukukun Üstünlüğü ile desteklenen ve hukuken bağlayıcılığı olan bir metne sahip olmak istemiştir. Bu süreç Avrupa’nın İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’ni (İHAS) imzalamasına; Sözleşme’yi uygulamak üzere ulusal mahkemelerin üzerinde karar yetkisine sahip Avrupa Konseyi (AK) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) gibi uluslararası kuruluşların kurulmasına yol açmıştır.
AKPM: Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi
6-11 Nisan tarihleri arasındaki hafta boyunca Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi (AKPM) toplandı. AKPM; Genel Sekreterlik, İnsan Hakları Komiseri, Bakanlar Komitesi, Yerel ve Bölgesel Yönetimler Kongresi ve Uluslararası STK’lar Konferansı’na ek olarak kurumun 6 ana organından birini temsil etmektedir.
AKPM, her bir üye devletin ulusal parlamentosundan seçilen ve yılda 4 kez toplanan 324 üyeden oluşur. Avrupa Konseyi’nin danışma organıdır; bağlayıcı yasalar çıkarmaz ancak kritik kararları etkiler. AKPM’nin temel faaliyetleri şunlardır:
- AİHM yargıçları, Genel Sekreter ve İnsan Hakları Yüksek Komiseri gibi Avrupa Konseyi’nin kilit görevlilerini seçmek,
- Üye devletlerin demokratik ilkelere ve insan haklarına olan bağlılığını denetlemek,
- Siyasi, hukuki ve sosyal konularda karar (rezolüsyon) ve tavsiyeler yayımlamak,
- Demokratik standartlara uygunluğunu sağlamak amacıyla üye devletlerdeki seçimleri gözlemlemek.
Bu doğrultuda, genel kurul oturumları sırasında üyeler komiteler tarafından hazırlanan raporları tartışır; karar ve tavsiye tasarılarını oylarlar.
Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi’nin (AKPM) Nisan 2025 oturumu, Avrupa ve ötesindeki kritik siyasi ve insan hakları konularını ele alan bir dizi önemli tartışmaya sahne oldu. İşte bu AKPM Bahar Oturumu’nun en önemli görüşmelerinin bir özeti:
Görüşme Listesi ve Açıklamaları: Nisan 2025 AKPM
Acil Görüşme: İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun Tutuklanması
Özet: Mart 2025’te yolsuzluk suçlamalarıyla tutuklanmasına tepki olarak AKPM, İmamoğlu’nun gözaltına alınmasını siyasi saiklerle yapılmış bir hamle olarak kınadı. Meclis; İmamoğlu’nun derhal serbest bırakılmasını, asılsız suçlamaların düşürülmesini ve Türkiye’deki muhalif seslerin bastırılmasına son verilmesini talep etti. Ayrıca, cumhurbaşkanlığı seçimlerine aday olabilmek için gerekli bir şart olan üniversite diplomasının iptal edilmesini de eleştirdi. Sonuç olarak Meclis, Türk yargı sisteminde reform yapılması çağrısında bulundu.
Rusya’nın Ukrayna’ya Karşı Saldırı Savaşında Sorumluluk ve Hesap Verilebilirlik
Özet: Düzenlenen acil görüşmede AKPM, Rusya’nın Ukrayna’ya karşı devam eden saldırı savaşını yasa dışı, kışkırtmasız ve haksız olarak nitelendirerek bir kez daha kınadı. Iulian Bulai (Romanya, ALDE) tarafından hazırlanan rapora dayanan ve kabul edilen karar tasarısında; ilhak girişimleri, çocukların sınır dışı edilmesi gibi soykırım niteliğindeki eylemler, kültürel yok etme ve sivil katliamları içeren ağır ihlaller lanetlendi. AKPM, Saldırı Suçu için Özel bir Mahkeme kurulmasına yönelik ilerlemeyi memnuniyetle karşıladı ve Strazburg ile Lahey’de atılan hukuki adımları destekledi. Yeni bir Avrupa Konseyi sözleşmesi aracılığıyla hızlı bir siyasi uzlaşı ve bölgeler arası katılım çağrısında bulundu. Meclis ayrıca, kalıcı ve adil bir barışa ulaşılana kadar yerinden edilmiş Ukraynalılara yönelik korumanın devam etmesini destekledi ve dondurulan Rus varlıklarının Ukrayna’nın yeniden inşasına yönlendirilmesine onay verdi.
Gündem Dışı Görüşme: Gazze’deki İnsani Kriz
Özet: AKPM, 2 Mart’tan bu yana bölgeye hiçbir insani yardımın girmediği bildirilen Gazze’deki insani ablukanın devam etmesinden derin endişe duyduğunu dile getirdi. İnsani yardım aktörlerine getirilen kısıtlamaları kınayarak derhal ateşkes sağlanması, rehinelerin güvenli bir şekilde geri dönmesi ve engelsiz insani erişim sağlanması çağrısında bulundu. Görüşmede sivillerin uğradığı orantısız acılara dikkat çekildi ve barış müzakerelerinin yeniden başlatılması talep edildi.
AB’nin İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’ne Katılımı İçin Son Adımlar
Özet: Kırk yıldır süren tartışmaların ardından AKPM, AB’nin İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’ne katılması yönündeki son hukuki engellerin artık aşılmış olabileceğini belirtti. AB Adalet Divanı’nın yakın tarihli bir kararı ve 2023 tarihli bir anlaşma taslağı bu süreçte kritik bir ilerlemeye işaret etti. AKPM, AB’yi yeni bir hukuki görüş almaya ve katılım sürecini tamamlamaya davet etti. Bu sayede AB kurumları da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) yargı yetkisi altına girebilecektir.
Strazburg Mahkemesi Kararlarının Uygulanması
Özet: Meclis; başta Türkiye, Ukrayna ve Azerbaycan olmak üzere birden fazla devletin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin emsal kararlarını uygulamadaki kronik başarısızlığını eleştirdi. Bu tür gecikmelerin Sözleşme sistemini zayıflattığını vurguladı ve parlamentoları, insan hakları yükümlülüklerinin denetimi ve uygulanmasındaki rollerini güçlendirmeye çağırdı.
Gürcistan: Tırmanan Demokratik Gerileme
Özet: AKPM; siyasi misillemeleri, sivil topluma yönelik baskıları ve anti-demokratik yasaları gerekçe göstererek Gürcistan’da kötüleşen demokratik koşulları kınadı. Göstericilerin serbest bırakılmasını, polis şiddetinin sona ermesini ve STK’ları hedef alan yasaların yürürlükten kaldırılmasını talep etti. Meclis, siyasi muhalefetin yasaklanmasının Gürcistan’ın Avrupa Konseyi kapsamındaki yükümlülüklerini ihlal edeceği uyarısında bulundu.
Avrupa Siyasi Topluluğu (AST) ile İş Birliğinin Güçlendirilmesi
Özet: Meclis, Avrupa Konseyi ile AST arasında daha güçlü bir sinerji oluşturulması gerektiğini belirtti. Konsey’in, özellikle AB’nin genişlemesi ve Ukrayna’ya verilen destek sürecinde, pan-Avrupa diyaloğu ve demokratik direnç için merkezi bir platform olarak kalması gerektiği vurgulandı. AKPM, AST zirvelerine sürekli katılım ve çok taraflı angajmanın artırılması çağrısında bulundu.
Dış Müdahale ve Avrupa’da Demokratik Direnç
Özet: Rusya’dan gelen artan tehditlere atıfta bulunan AKPM, üye devletleri Avrupa demokrasisini zayıflatan dış müdahalelere karşı dirençlerini artırmaya çağıran bir kararı kabul etti. Zanda Kalniņa-Lukaševica (Letonya, EPP/CD) tarafından hazırlanan rapora dayanan görüşmede; şeffaf yönetişim, bilinçli yurttaşlar ve güçlü demokratik kurumların gerekliliği vurgulandı.
Batı Balkanlar ve Orta Avrupa’daki Protestolar ve Mitingler
Özet: Bahar genel kurul oturumunda gerçekleştirilen gündem dışı görüşmede AKPM, Batı Balkanlar ve Orta Avrupa genelinde tırmanan protestoları ve siyasi mitingleri ele aldı. George Papandreou (Yunanistan, SOC) tarafından açılan oturumda 28 konuşmacı bir araya gelerek artan toplumsal huzursuzluk, demokratik katılım ve bölgenin siyasi iklimi üzerine değerlendirmelerde bulundu. Bu tür gündem dışı görüşmelerin doğası gereği resmi bir rapor veya karar tasarısı kabul edilmedi; ancak bu fikir alışverişi, toplumsal gerilimler ve demokratik katılım üzerine diyalog için değerli bir platform sağladı.